فلك هشتم اگرچه موضوع رساله در بيان فلك رياضى و فلك فلسفى - اعنى فلك مجسّم - است كه به نحو اتمّ تحقيق و تحرير شده است ، و لكن آن را به چند تبصره در مطالبى مناسب با مباحث موضوع ياد شده به جهت مزيد استبصار خاتمه مىدهيم : تبصره اول : در بيان ارض قرآنى ، و تميز آن با كره أرض هيوى است : اجماع دانشمندان هيوى از قديم تا اليوم بر كروى بودن و يا شبه كروى بودن ارض است ، و مسائل هيوى مبتنى بر اساس كروى بودن آنست ، و بر سر زبان و قلم آنان كره ارض است ، و براهين رياضى و تجربى بسيار بر كروى بودن آن اقامه فرموده‌اند . پاره‌اى از آن براهين متفكران در خلق آسمانها و زمين را با ذكر مآخذ آنها در درس شانزدهم دروس معرفة الوقت و القبلة آورده‌ايم . امّا ارض در قرآن هميشه مفرد استعمال شده است ، و ارضون يا اراضى نيامده است . مراد از ارض مطلق زمين است خرد يا بزرگ چنان‌كه آب بر كم و بسيار اطلاق مىشود زمين نيز بر يك شهر و يك كشور اطلاق مىشود . قوله سبحانه : ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ « 1 » ، هيچ كس نمىداند در كدام زمين مرگ او فرا مىرسد . در اينجا هر شهرى را مثلا زمينى ناميده است . وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها « 2 » ، دليل

--> ( 1 ) . لقمان / 35 . ( 2 ) . يس / 34 .